Polsko-ukraińskie inspiracje muzyczne

W dniach 6 – 9 października 2011 na Ukrainie odbył się cykl koncertów "Polsko-ukraińskie inspiracje muzyczne" z udziałem duetu fortepianowego Antoni Brożek/Piotr Oczkowski. Jest to międzynarodowy projekt muzyczny przygotowany przez nasze stowarzyszenie wspólnie z partnerami ukraińskimi: Polskim Towarzystwem Naukowym w Żytomierzu oraz Związkiem Polaków  „Polonia” im. K. Szymanowskiego w Kirowogradzie. Koncerty zrealizowano dzięki wsparciu Instytutu Polskiego w Kijowie w ramach programu kulturalnego MSZ promującego Prezydencję Polski w Radzie Unii Europejskiej.

Drogi muzyki polskiej i ukraińskiej na przestrzeni dziejów spotykały się równie często, jak historia obu narodów. Świadczą o tym nazwiska wielu polskich kompozytorów i muzyków na czele z Karolem Szymanowskim, urodzonych na ziemi ukraińskiej. Ale także obecność ukraińskich pieśni i tańców w muzyce polskiej oraz jej duża popularność w salonach i na estradach koncertowych Ukrainy od wieku XIX do czasów współczesnych. Wszystkie te elementy znajdują swoje odzwierciedlenie w programie koncertów pt. „Polsko-ukraińskie inspiracje muzyczne”.

Szczególnym dowodem  przenikania się polskiej i ukraińskiej kultury muzycznej jest postać Juliusza Zarębskiego, w którego twórczości tak ważną rolę odgrywają elementy ukraińskiego folkloru muzycznego. Nic dziwnego skoro stykał się z nim bezpośrednio przez całe swoje krótkie życie w rodzinnym Żytomierzu i okolicach. Zarębski studiował w Wiedniu, Petersburgu oraz Weimarze. Był podziwianym w całej Europie wirtuozem fortepianu i cenionym pedagogiem, profesorem konserwatorium w Brukseli. Paryska prasa w roku 1880 pisała: „Chopin umarł – niech żyje Zarębski!”. Niestety zaledwie pięć lat później pokonany przez gruźlicę Juliusz Zarębski umiera w wieku zaledwie 31 lat. Przerwana zostaje wspaniała kariera kompozytorska i pianistyczna tego ulubionego i cenionego ucznia Franciszka Liszta, mrok zapomnienia na długie lata kryje większość pozostawionych przez niego dzieł. Tymczasem muzyka Zarębskiego wykraczała daleko poza swoją epokę, świadcząc o tym, że jej twórca był z pewnością najciekawszą osobowością wśród polskich kompozytorów drugiej połowy XIX wieku.

We wsi Kuryłówka w obwodzie winnickim w roku 1860 urodził się Ignacy Jan Paderewski – jeden z największych w historii pianistów polskich, którego sława obiegła całą kulę ziemską. Był nie tylko wybitnym odtwórcą muzyki klasycznej i romantycznej, ale również wielkim patriotą oraz utalentowanym kompozytorem. Jako pierwszy w historii muzyki polskiej wykorzystał w swym Album Tatrzańskim tańce i pieśni górali z Podhala – te same, które później inspirowały Karola Szymanowskiego.

Utwory Zarębskiego oraz Paderewskiego uzupełniła muzyka innych znanych kompozytorów polskich. Przykładem prawdziwej mody na wszystko co ukraińskie, jaka panowała powszechnie w XIX-wiecznej Polsce jest m.in. niezwykła wówczas popularność pieśni „Kozak” Stanisława Moniuszki – twórcy polskiej opery narodowej. Kompozycje fortepianowe Michała Kleofasa Ogińskiego cieszyły się ogromną popularnością w całej Europie, także na terenie Ukrainy. Jego utwory ukazywały się w dużych ilościach nakładem kijowskich wydawnictw już w połowie XIX wieku. Jako jeden z pierwszych polskich kompozytorów pisał miniatury instrumentalne oparte na narodowych tańcach polskich. Swoją twórczością przygotował grunt dla późniejszych wielkich poematów tanecznych Chopina. Wariacje D-dur to jedyna kompozycja na cztery ręce Fryderyka Chopina, a jednocześnie ciekawy przykład zainteresowania polskiego kompozytora folklorem obcym. Jako temat posłużyła włoska melodia ludowa ze zbioru znanego irlandzkiego poety i kolekcjonera Thomasa Moore’a. Ten młodzieńczy utwór Chopina przywrócono niedawno muzycznemu życiu. Odnaleziony po II wojnie światowej w postaci niekompletnej, został w roku 1965 zrekonstruowany i wydany przez prof. Jana Ekiera.

Premierowy koncert cyklu odbył się 15 maja 2011 roku w Gliwicach w ramach "Podwieczorków muzycznych w Willi Caro". Było to jednocześnie pierwsze po ponad stu latach publiczne wykonanie wspomnianych kompozycji Juliusza Zarębskiego na duet fortepianowy. Na Ukrainie program przedstawiony został na trzech koncertach w Filharmoniach w Winnicy i Żytomierzu oraz w sali koncertowej Liceum Muzycznego w Kirowogradzie. Koncerty obok licznie zgromadzonych melomanów zaszczycili swoją obecnością także przedstawiciele władz miejskich i obwodowych. Obecni byli także Konsul Generalny RP w Winnicy Pan Krzysztof Świderek oraz Konsul Honorowy RP w Żytomierzu Pan Jurij Woderacki.

Szczególnym przeżyciem dla wykonawców była wizyta w Tymoszówce – miejscu urodzenia Karola Szymanowskiego. Odbył się tam zaimprowizowany koncert dla uczniów miejscowej szkoły podstawowej noszącej imię wielkiego polskiego kompozytora. Szkołę zbudowano dokładnie na miejscu dawnego dworu Szymanowskich, na samym brzegu tymoszowieckiego stawu. W jej budynku urządzono izbę pamięci w której można obejrzeć nieliczne zachowane pamiątki pochodzące z rodzinnego domu kompozytora. W pobliskiej Kamionce znajduje się posiadłość rodziny Dawidowych, spokrewnionej z Piotrem Czajkowskim. Goście z Polski odwiedzili dom w którym wybitny kompozytor rosyjski przez 28 lat spędzał wakacje u swojej siostry Natalii Dawidowej. W Kirowogradzie (dawny Elizawetgrad) rodzice Karola Szymanowskiego posiadali także dom w którym rodzina spędzała miesiące zimowe. Nieopodal zaś znajdował się dom Neuhausów. Wybitny rosyjski pianista i pedagog Henryk Neuhaus był kuzynem Karola Szymanowskiego. Wędrówka śladami tych wspaniałych postaci kultury polskiej i rosyjskiej pozostawiła mnóstwo wrażeń i  niezapomnianych emocji. Wszystko to było zaś możliwe dzięki pomocy nieocenionego pana Aleksandra Polaczka – muzykologa, wybitnego znawcy życia i twórczości Szymanowskiego oraz prezesa Związku Polaków  „Polonia” im. K. Szymanowskiego w Kirowogradzie.